Wanneer dominantie de leiding neemt.

Met verbazing en verbijstering hebben vele van ons deze week naar de speech van Donald geluisterd. Als je denkt dat je alles hebt gehoord en gezien overkomt ons allen dit.

Wat kun je zeggen. Er zijn leiders die ruimte maken. En er zijn leiders die ruimte innemen.

En over die laatse wil ik het graag hebben. Ook in ons dagelijks leven komen wij Donaldjes tegen. En Je merkt het zelden aan één grote botsing. Het begint met kleine verschuivingen, bijna onzichtbaar. Een afspraak die “toch anders” blijkt. Een besluit dat in de week erna in een één-op-één gesprek wordt herschreven. Een compliment dat net iets te publiek is, alsof het een ketting is die om je nek wordt gelegd: je hoort erbij, maar je zit ook vast.

Na een tijdje krijgt het ritme een eigen muziek. Wie dichtbij de leider staat, krijgt gelijk. Wie een vraag stelt, krijgt een rol: lastig, traag, te principieel. En het vreemde is: je gaat meedoen. Je gaat je zinnen korter maken. Je gaat vergaderingen voorbereiden alsof je je moet verdedigen. Je gaat, zonder dat iemand het hardop vraagt, je ambitie inruilen voor voorzichtigheid.

Op een dag hoor je jezelf iets zeggen wat je vroeger niet zei: “Laat maar, het is niet de moeite.” En op dat moment weet je: er is niet alleen een gesprek gaande over werk. Er is een gesprek gaande over macht.

In dit soort situaties valt soms het woord narcistisch. Het is een snel woord, een soort container om een complex gevoel in te parkeren. Ik ben er voorzichtig mee. Niet uit zachtheid voor de leider, maar uit precisie voor jou. Een label opent de deur naar een discussie over iemands binnenwereld, intenties, jeugd, kwetsuren. Dat is verleidelijk; het geeft betekenis aan chaos. Maar het trekt je ook een arena in waarin je weinig te winnen hebt. Waar je wél invloed op hebt, is het patroon.

In de bovenstroom zie je onvoorspelbaarheid: regels gelden selectief, informatie wordt gedoseerd, doelen verschuiven, succes wordt geclaimd, fouten worden gedelegeerd. In de onderstroom gebeurt iets stillers en daarom gevaarlijker: mensen gaan zich aanpassen. Niet aan de opdracht, maar aan de grilligheid. Teams worden voorzichtig. Collega’s worden stil. Loyaliteit wordt niet langer gemeten in vakmanschap, maar in volgzaamheid.

Psychodynamisch is dit bijna klassiek: waar bedding ontbreekt, zoeken mensen veiligheid. Ze gaan pleasen, vermijden, rationaliseren. Ze splitsen de wereld in bondgenoten en vijanden, omdat nuance te duur voelt. En langzaam dooft het morele kompas: wat vorige maand grensoverschrijdend heette, heet nu “nou ja, zo is hij nu eenmaal.”

Het meest verraderlijke is dat dit systeem zichzelf bevestigt. De leider ervaart tegenspraak als aanval en vergroot controle. Het team ervaart controle als gevaar en wordt stiller. Stilte wordt door de leider gelezen als instemming. En zo groeit het recht van de sterkste uit tot een gewoonte, alsof er nooit een alternatief was.

Dit is het moment waarop je één keuze moet maken die groter is dan je denkt: ga jij je aanpassen aan willekeur, of ga jij het werk terugbrengen naar kaders die groter zijn dan één persoon?

Deze serie gaat niet over iemand “beter maken”. Ze gaat over regie nemen, zonder illusies. Soms betekent dat: het systeem helpen herinneren aan zijn eigen regels. Soms betekent dat: bondgenoten vinden en de dynamiek zichtbaar maken. Soms betekent dat: erkennen dat jij niet degene bent die een hele organisatie kan dragen.

Je hoeft niet meteen te vechten. Je hoeft ook niet meteen te vertrekken. Maar je hebt wel een eerste stap nodig die de werkelijkheid weer stevig maakt. Neem vijftien minuten en schrijf drie concrete situaties op van de afgelopen maand: datum, feit, effect. Geen interpretatie, geen diagnose. Alleen: wat gebeurde er, en wat kostte het.

En stel jezelf, aan het einde van die pagina, één rustige vraag: waar ben jij al begonnen te krimpen, terwijl niemand dat hardop van je vroeg?

Neem mee wat klopt, laat liggen wat niet past bij jouw context.
Als dit resoneert: bespreek het niet alleen, maar in meervoud.
Welke ene stap brengt jou deze week dichter bij waardigheid en bedding?