Het verschil tussen kunstmatig en creatief. En waarom ik het liever niet wist.

Ik schrijf dit stuk met een taalmodel naast me open. Dat is de grap en meteen de kern van het verhaal. Ik adviseer leiders al jaren om de onderstroom onder hun eigen gedrag te onderzoeken, en tegelijk laat ik een machine mijn zinnen mede vormen zonder dat ik ooit heb gevraagd wat die machine daarbij voelt. Het antwoord is simpel. Niets. En precies dat niets is waar dit stuk over gaat.

De psycholoog Margaret Boden onderscheidt drie vormen van creativiteit. Combinatorisch: bestaande ideeën op een nieuwe manier samenvoegen. Exploratief: binnen een bestaand denkkader de grenzen opzoeken en de ruimte daarbinnen benutten. Transformationeel: het kader zelf breken, zodat iets denkbaar wordt dat daarvoor ondenkbaar was (Boden, via Popova, The Marginalian, 22 augustus 2025). Generatieve AI is opmerkelijk goed in de eerste twee. Ze combineert vlot en ze verkent binnen een stijl met een precisie die ik als schrijver zelden haal. Het derde type, het kader zelf breken, blijft haar structureel onthouden (ESCP, The Choice, 20 juni 2023). Niet omdat de rekenkracht ontbreekt. Omdat er niemand thuis is voor wie het kader ertoe doet.

De onderstroom onder mijn eigen enthousiasme

De spanning zit niet in de techniek. Die is onderhoudend. De spanning zit in wat ik met haar vlotheid doe. AI is nooit onzeker. Ze aarzelt niet voor ze antwoordt, herschrijft niet uit gêne, twijfelt niet of iets wel klopt met wie ze is. Ik wel. En juist die twijfel, dat ongemakkelijke moment vlak voordat een gedachte vorm krijgt, is waar bij mij het echte werk gebeurt. Boden noemt het de emotionele inzet die aan menselijke creativiteit voorafgaat: iets doet ertoe omdat wij kwetsbare wezens zijn die iets te verliezen hebben. Een taalmodel heeft niets te verliezen. Het genereert het waarschijnlijkste volgende woord, niet het woord dat pijn doet omdat het waar is.

Daar zit de verleiding voor mij als adviseur. Vlotheid voelt als inzicht. Een snel, samenhangend antwoord voelt als een doorbraak, terwijl het vaak niet meer is dan een herschikking van wat al bekend was. Franceschelli en Musolesi nuanceren dit overigens: zij laten zien dat taalmodellen wel degelijk combinatorisch en soms zelfs verrassend exploratief werk leveren, en dat de grens minder hard is dan Boden's typologie doet vermoeden (Franceschelli & Musolesi, AI & Society, 2024). Ik neem die nuance serieus. Maar ook in hun analyse blijft het transformationele, het moment waarop een kader breekt, een menselijke gebeurtenis. Voor mij is het onderscheid daarom niet: mens goed, machine slecht. Het is preciezer. Twee verschillende soorten arbeid, met een andere bron.

Een stilte die geen model kan produceren

Vorig jaar zat ik in een sessie met een directieteam dat al een uur bezig was met een reorganisatievraagstuk. De argumenten waren uitgeput. Iedereen had zijn punt al drie keer gemaakt op drie manieren. Toen viel er een stilte van misschien twintig seconden, die in een vergadering voelt als twee minuten. Niemand vulde hem op. En uit die stilte kwam een zin van de financieel directeur die het hele vraagstuk herformuleerde: niet de structuur was het probleem, maar het feit dat niemand in de kamer bereid was om het eigen onderdeel kleiner te laten worden. Dat was geen combinatie van eerdere uitspraken. Het was een kaderbreuk, geboren uit ongemak dat niemand had opgezocht.

Vergelijk dat met hoe ik zelf vaak een blog of voorstel begin. Ik vraag een taalmodel om vijf invalshoeken op een thema, kies de beste combinatie, en werk die uit. Dat is nuttig. Het bespaart me het rondjes draaien dat ik vroeger alleen deed. Maar het levert nooit die twintig seconden stilte op. Het levert het gemiddelde van wat al gedacht is, uitstekend verwoord. Beide vormen van werk hebben hun plek. Het probleem ontstaat pas wanneer ik ze verwar, en het tweede voor het eerste aanzie omdat het sneller gaat en beter klinkt.

Wat dit vraagt van mijn eigen leiderschap

Voor mezelf betekent dit een discipline, geen verbod. Ik gebruik het model onbekommerd voor het combinatorische en het exploratieve: research ordenen, een eerste structuur neerzetten, een tegenargument scherper formuleren dan ik zelf zou doen. Wat ik mezelf niet meer toesta, is het model laten meebeslissen op het moment dat het pijn zou moeten doen. Een strategische keuze die een collega raakt. Een oordeel over eigen falen. Een zin waarin ik moet erkennen dat ik iets fout heb ingeschat. Daar hoort geen vlot antwoord. Daar hoort de twijfel die bij mij thuishoort, en die ik niet mag uitbesteden aan iets dat nooit hoeft te leven met de gevolgen.

Naar anderen toe ligt de opgave anders, en misschien wel zwaarder. Ik zie in teams dat AI-gepolijste input een gesprek sneller laat lijken terwijl de onderstroom onaangeroerd blijft. Een voorstel dat foutloos oogt, ontmoedigt juist de vraag die het zou moeten uitlokken. Wie leiding geeft, beschermt daarom niet de snelheid van de output maar de ruimte voor de aarzeling ervoor. Dat betekent soms letterlijk vragen: welk deel van dit stuk komt van jou, en welk deel klinkt alleen glad. Niet als wantrouwen, maar omdat een team dat nooit meer hoeft te twijfelen, ook nooit meer transformationeel denkt. Het wordt heel goed in het herschikken van gisteren.

De vraag die overblijft

Ik weet niet zeker of ik dit stuk had geschreven zoals het er nu ligt zonder het model naast me. Waarschijnlijk niet, en dat is precies waarom ik het vermeld in plaats van het te verbergen. De vraag die ik je meegeef, gaat niet over technologie. Wanneer heb jij voor het laatst een gedachte gehad die jezelf verraste, niet je team, niet een taalmodel, maar jezelf? En wat zou er in jouw agenda moeten veranderen om die verrassing weer een kans te geven?

Bronnen

Margaret Boden, besproken door Maria Popova, "Decoding the Mystery of Intuition: AI Prophet Margaret Boden on the Three Elements of Creativity," The Marginalian, 22 augustus 2025. themarginalian.org
"AI can replicate human creativity in two key ways – but falls apart when asked to produce something truly new," The Choice by ESCP (oorspronkelijk The Conversation), 20 juni 2023. escp.eu
Giorgio Franceschelli & Mirco Musolesi, "On the creativity of large language models," AI & Society, 2024. link.springer.com

← Terug naar publicaties