Vorige week ging het over geld. Over AI ging het niet.

  • Beelden die Bewegen
  • Stemmen die Spreken
  • Heldere Gedachten
  • Praktische ideeën

16 November 2026 · René de Baaij

Nederlands Leiderschap & AI

Afgelopen donderdagavond nam de Tweede Kamer de novelle voor box 3 aan, samen met het pakket van het Belastingplan 2027. Daar ging een week van spanning aan vooraf. Er waren lange debatten, er werd gevraagd om uitstel, en een tijdlang leek het erop dat de wet zou stranden. Uiteindelijk kozen partijen die het inhoudelijk niet met elkaar eens waren er toch voor om de wet aan te nemen.

Je kunt over box 3 van alles vinden. Over de rechtvaardigheid, over de uitvoerbaarheid, over wie er straks meer of minder betaalt. Maar dat politici over hun eigen schaduw heen stappen omdat het land een werkend belastingstelsel nodig heeft, verdient waardering. Landsbelang boven partijbelang. Het is zeldzamer dan het zou moeten zijn, en het vraagt iets van mensen: de bereidheid om een deel van je eigen gelijk in te leveren voor iets wat groter is dan jezelf.

Dat is leiderschap. Niet het spectaculaire soort, maar het stille soort. Het soort dat je pas ziet als het ontbreekt.

Toch bleef er iets liggen.

Wat niemand besprak

Een week eerder, op 6 november, presenteerde staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) de kabinetsvisie op kunstmatige intelligentie: Kiezen voor AI voor iedereen. De visie rust op drie pijlers: verantwoorde ontwikkeling en toepassing van AI, toegang tot geavanceerde technologie en veiligheid, en het sturen van de AI-transitie in lijn met publieke waarden. Het kabinet onderzoekt zelfs de oprichting van een Nederlands AI-veiligheidsinstituut.

Opvallend is wat er tussen de regels staat. Het kabinet erkent in feite dat Nederland de race om de grootste AI-modellen niet kan winnen, en ook niet hoeft te winnen. Ons concurrentievermogen zou niet afhangen van wie het krachtigste model bouwt, maar van wie AI het breedst en slimst weet toe te passen: in de landbouw, in de zorg, in de hightech.

Dat zijn geen kleine woorden. Het gaat over de vraag wie straks zeggenschap heeft over de technologie waarmee we werken, leren, zorgen en besturen. Over afhankelijkheid van een handvol buitenlandse techbedrijven. Over welke beslissingen we aan systemen overlaten, en welke we bewust bij mensen houden.

Het publieke gesprek daarover? Nauwelijks. In de podcast AI Report vatten de makers het vorige week scherp samen: de staatssecretaris presenteert haar visie, iedereen haalt de schouders op, en het debat gaat verder over box 3.

Waarom dat begrijpelijk is

Ik wil daar niet te makkelijk over oordelen. Box 3 raakt je portemonnee, en wel nu. Er zijn mensen die al jaren in onzekerheid zitten over wat ze moeten betalen. Er lag een rechterlijke uitspraak, er lag een begroting die moest kloppen, er lag een datum waarop gestemd moest worden.

AI raakt bijna alles, maar geleidelijk, zonder één beslissend moment. Er is geen stemming die het verschil maakt. Er is geen avond waarop je kunt zeggen: nu is het besloten.

Het ene vraagstuk heeft een deadline. Het andere niet. En wat geen deadline heeft, krijgt geen aandacht.

Dat is geen onwil. Het is hoe aandacht werkt, bij politici en bij ons allemaal. We reageren op wat schuurt, op wat een datum heeft, op wat anderen van ons verwachten. Wat sluipend verandert, glipt erdoorheen.

Een visie vol vragen

De visie zelf helpt daar ook niet bij. Wie haar leest, vindt vooral goed geformuleerde vragen. Hoeveel ruimte geven we aan datacenters, terwijl het verzet ertegen groeit? Wie krijgt voorrang op een vol stroomnet? Wat zeggen we tegen mensen van wie het werk door AI verandert of verdwijnt? Het kabinet ziet de problemen, maar de antwoorden volgen pas later, een deel pas in 2027. In AI Report klonk het droog: dit is geen visie, dit zijn vragen.

Dat is misschien te streng. Erkennen dat je niet alles kunt, is ook een keuze, en geen domme. Maar het gesprek over wat we dan wél willen, ontbreekt. Willen we eigen rekenkracht, zodat we niet afhankelijk zijn van anderen? In welke sectoren willen we vooroplopen, en wat laten we bewust aan anderen over? Over zulke vragen zou de Kamer het grondig oneens moeten kunnen zijn. Nu worden ze niet eens gesteld.

En een keuze die je niet maakt, wordt alsnog gemaakt. Alleen niet door jou.

Misschien wel belangrijker

Daarom denk ik dat die AI-visie op termijn wel eens belangrijker kan blijken dan welke belastingschijf ook. Niet omdat box 3 onbelangrijk is.

Bij box 3 gaat het om de verdeling binnen een systeem dat we kennen. Bij AI gaat het om het systeem zelf. De keuzes die we nu maken, of juist laten liggen, bepalen hoeveel we straks nog zelf te kiezen hebben. Wie nu geen richting geeft, krijgt later de richting van een ander.

Urgentie verdringt belang

Wat in Den Haag gebeurt, gebeurt in elke organisatie. Het dringende vraagt de agenda op. Het belangrijke wacht tot er tijd is. En die tijd komt niet.

De meeste bestuurders en directies die ik spreek, hebben een AI-strategie, of op zijn minst een notitie. Weinigen hebben er een echt gesprek over gevoerd. Niet over de tools, die komen vanzelf, maar over de vragen eronder. Wat laten we de machine beslissen? Waar blijven wij verantwoordelijk, ook als het systeem het sneller kan? Wat betekent het voor de mensen die het werk nu doen, en voor hun gevoel dat ze ertoe doen?

Ook daar zie je hetzelfde patroon als in de kabinetsvisie: het document is er, de vragen staan erin, maar het gesprek blijft uit. Er volgt geen stemming en er wacht geen applaus. Je kunt het altijd nog even uitstellen. Er is altijd wel een box 3 die eerst moet.

Wat dit van leiders vraagt

De partijen die vorige week donderdag over hun schaduw heen stapten, lieten zien dat het kan: kiezen voor wat er werkelijk toe doet, ook als het je iets kost. Dat vermogen is precies wat nodig is bij AI. Alleen is de prijs daar anders. Het kost je geen stemmen of gelijk, het kost je aandacht. Tijd die je liever aan iets dringenders besteedt. De ongemakkelijke erkenning dat je het antwoord nog niet weet.

En het is niet alleen een opdracht voor Den Haag. De politiek is geen losstaand orgaan dat dit gesprek namens ons voert. Wat wij als bestuurders, professionals en burgers belangrijk vinden, en blijven agenderen, bepaalt mee wat daar op tafel komt.

Persoonlijk leiderschap begint vaak niet bij wat je doet als het moet. Het begint bij waar je je aandacht op richt als niemand je daartoe dwingt. Bij de moed om het gesprek te openen waar geen deadline aan hangt.

De vraag aan jou

Wat is in jouw organisatie de box 3: het dossier dat alle aandacht krijgt omdat het nu moet? En wat ligt er in de la, omdat niemand je dwingt het te openen?

Misschien is dat jouw AI-visie. Misschien iets anders. Maar het loont om het jezelf eerlijk af te vragen.

Het landsbelang van morgen wordt vandaag beslist, juist op de momenten dat bijna niemand kijkt.


Bronnen:

← Terug naar publicaties